(Zwarte en grauwe els)

Alnus glutinosa en incana (bot.)

Alder (Eng.)

Aune (Frans)

Erle (Duits)

Betulaceae - berkenfamilie

Het is de moeite waard om tijdens de wintermaanden goed naar deze inheemse boom te kijken die we voornamelijk op laag gelegen natte gronden (b.v. in broekbossen) tegen komen. Hij is dan zeer transparant en prachtig paarsbruin van kleur. Opvallend zijn de zwarte zogenaamde elzenproppen en de roodbruine mannelijke katjes die al in januari kunnen bloeien.

De naam ‘els’ is afgeleid van het Latijnse woord alnus, en deze wederom van alor amme wat betekent ik word door de stroom verzorgd.

Glutinosa betekent kleverig en dat heeft betrekking op de knoppen en de jonge bladeren. De toevoeging zwarte duidt op de donkerbruine schors van jonge bomen.

Het woord incana betekent grauw of grijs. Dit wijst op de onderzijde van de bladeren en de schors.

Het woord els komt voor in plaatsnamen zoals Elzen, Elskamp, Elzenbroek, Elshout, Elsloo en Elst.

De zwarte els strekt zich uit over heel Europa, Siberië en Klein-Azië. Hij groeit het best op vochtige, vruchtbare standplaatsen, in broekbossen, langs sloten en op veengronden.

Het natuurlijke verspreidingsgebied van de grauwe els ligt ver boven de poolcirkel en omvat ook Midden-Europa en Rusland, de Kaukasus en Noord-Iran.

Plantkenmerken

De els is een ranke boom met korte, lichte takken. De bladeren lijken enigszins op die van de hazelaar en lopen begin mei uit.

'Is het elzenblad zo groot als een duit, dan komt de koekoek er uit', luidt een oude volkswijsheid.

In het najaar vallen de bladeren vallen groen van de boom, tonen dus geen herfstkleur.

Elzen zijn eenhuizig. Uit de knop aan het einde van de takken ontwikkelen zich mannelijke en vrouwelijke katjes. De vrouwelijke katjes ontstaan al in de voorzomer en blijven tijden de hele zomer tussen de bladeren zitten.

Soms bevinden zich in het voorjaar 3 generaties vrouwelijke katjes aan de bomen: de zwarte,verhoute elzenproppen (kegels zonder zaad), de groene proppen die met stuifmeel zijn bevrucht en de rode, vrouwelijke bloempjes die zich ontwikkelen aan het begin van de zomer.

De zwarte els (Alnus glutinosa) dankt haar naam aan de donkerbruine schors (in haar jeugd). Later is deze donkergrijs geschubd. Zij kan op een gunstige plek 25 m hoog worden. Het blad is dubbel gezaagd, ovaal met een ronde top en na het ontluiken kleverig.

De grauwe els (Alnus incana) heeft een opvallend gladde schors die licht (zilvergrijs) van kleur is. Haar takken staan vaak schuin omhoog. Haar blad is breed elliptisch met een licht spitse top. De katjes zijn iets kleiner dan die van de zwarte els.

Zij groeit ook op wat drogere plekken.

De hartbladige els (Alnus cordata) heeft een breed kegelvormige kroon, grijze schors en hartvormig blad. Opvallend zijn die bijna horizontaal staande zijtakken.

Het blad van Alnus glutinosa ‘Aurea’’ is heldergeel.

Alnus glutinosa ‘Pyramidalis’ heeft een smalle, kegelvormige kroon.

De kroon van Alnus incana ‘Pendula’ is breed treurend.

Het bijzondere van de rode els (Alnus rubra) zijn de purperrode katjes, die in januari/februari verschijnen.

Alnus spaethii heeft een breed piramidale kroon met iets overhangende takken. Het blad is langwerpig en donkergroen. Zijn naam heeft hij te danken aan Ludwig Späth die deze cultivar in zijn Berlijnse Baumschule gekweekt heeft.

De Kaukasische els (Alnus subcordata ‘Oberon’) heeft een smalle, kegelvormige kroon en donkergroene, ovale bladeren.

Gebruik

Elzentakken werden veel gebruikt als heipalen of funderingen, omdat het hout onder water duurzaam is. Tegenwoordig verwerkt men elzenhout tot triplex of houtskool, omdat het bijzonder heet wordt. Men vervaardigt er ook meubels van. De schors levert looistof voor het leerlooien.

Zaadknoppen, vermengd met water, oud ijzer en azijn leverde een zwarte verfstof, waarmee vroeger hoeden en leer geverfd werden of die als inkt diende.

Gekneusd elzenblad zou steenpuisten en zweren genezen. Een afkooksel van elzenblad zou een goed middel zijn tegen brandwonden en ontstekingen.

Sap van de els geneest blaas-en nierkwalen.

Elzentakken zijn erg geschikt voor wichelroedes.

De midwinterhoorns uit Twente zijn vaak van elzenhout gemaakt .

De kerstening heeft ervoor gezorgd dat de els in een kwaad daglicht kwam te staan. De plekken waar elzen groeiden, zouden duivelse plaatsen zijn.

De Germanen maakten van elzenhout runenstaafjes. Omdat het elzenhout na het doorzagen rood kleurt, hebben onze voorouders  deze boom vereerd als de Boom van Thor, dondergod en vruchtbaarheidsbrenger.

Voor de Kelten stond de els in verband met dood en wedergeboorte, het vuur van de smidse en de kracht van verdamping. Volgens de Keltische overlevering werd de eerste man uit een els gemaakt.

Elzen waren bij de Grieken gewijd aan Phoroneus, een boomgod, die als eerste het vuur ontdekte en daarvoor elzenhout gebruikte. Houtskool van de els geeft namelijk meer hitte dan die van andere bomen.

Elzen omsluiten het dodeneiland van de tovenares Kirke, die de reisgenoten van Odysseus in varkens veranderde.

Door de moerassige groeiplaats beschouwde men de els als spookboom. Er zouden zich dwaallichtjes (zielen van ongedoopte kinderen) vanuit de elzen mensen het moeras in lokken. Heksen zouden graag in de kruinen van elzen uitrusten.

Prachtig is de ballade  'Der Erlkönig' van  de Duitse dichter Johann Wolfgang von Goethe, waarin het doodzieke kind in de armen van zijn vader jammert : "Mein Vater, mein Vater, und siehst du nicht dort, Erlkönigs Töchter am düstern Ort?"

Franz Schubert heeft er indrukwekkende muziek bij gecomponeerd.

Wanneer een jonge vrouw haar huid met het sap van elzenbladeren inwrijft, krijgt ze geen sproeten. Van de binnenbast kan men een toverdrank brouwen. Elzentakjes, onder het hoofdkussen gelegd, beschermen tegen nachtmerries. Melk in vaten die van elzenhout vervaardigd zijn, zou rijker aan room zijn.

De els kun je rustig laten groeien. Als solitair zal haar schoonheid volop tot haar recht komen. Je kunt ook elzen in een rij als windkering planten en dan in een vrij vroeg stadium knotten. Als struikvorm zullen zij goede diensten doen. Elzen groeien snel en vermeerderen zich enorm, als de zaden in vochtige grond terechtkomen.

Onze inheemse elzen leven in symbiose met schimmels die voor de binding van stikstof uit de lucht zorgen. Deze levensgemeenschap bevindt zich in knolletjes aan de wortels. De els functioneert dus als een soort groenbemester.