Eik

Quercus (bot.)

Oak (Eng.)

ChÍne (Frans)

Eiche (Duits)

 

Fagaceae - beukenfamilie

 

Eiken symboliseren waardigheid, wijsheid en de verbinding tussen hemel en aarde.

 

In alle gebieden boven de evenaar groeien eiken. Uitgestrekte eikenwouden besloegen ooit grote delen van Europa. Zij bepaalden mee de levenswijze van prehistorische volkeren. Voor deze volkeren vormde de machtige eik een kanaal waarmee de kracht van de goden op de mensheid kon worden overgebracht. Dit werd tastbaar wanneer een eik na blikseminslag in brand vloog.

Van deze oerbossen is er nog maar weinig overgebleven. Groot-BrittanniŽ beschikt over de grootste en mooiste ongerepte oerbossen van Noordwest-Europa waar nog veel eiken staan. De eik is het symbool van Engeland geworden en werd door de Ierse Republiek als nationale boom geadopteerd.

De grootste eik van Groot-BrittanniŽ staat in Bowthorpe en heeft een stamomtrek van 12,7 m. De binnenzijde van de stam is hol en wordt gebruikt als duiventil. Men vermoed dat de boom 1000 jaar oud is. bloemen van Quercus petraea

Ook in andere delen van Europa zijn reusachtige oude eiken te vinden.  De ChÍne du Tronjoli (1000 jaar oud) staat op een boerderij in Bretagne. De grootste en oudste eik van Duitsland staat in het dorp Erle in Westfalen. Men noemt hem Fehme-Eiche omdat hier vroeger vaak recht gesproken werd. Kenners schatten deze boom op 1500 jaar. De Kongeegen in Jaegerspris Nordskov ( Denemarken) wordt 1000 - 1400 jaar oud geschat en geldt als het oudste levende organisme van het land. Hij is waarschijnlijk ook de oudste eik van Europa.

Sinds kort is bekend dat de eik in Nederland  rond 8000 v.Chr. arriveerde via twee migratielijnen: een uit ItaliŽ en een uit Spanje.

 

Naamgeving

Eik is een Oud-Germaans woord en betekent boom, verwant aan het Oudindische igja = verering. Het woord quercus is waarschijnlijk afgeleid van de Indogermaanse heilige naam perkus en dat betekent vuurbrand en eikenboom.

In Nederland en BelgiŽ kennen wij de zomer- en wintereik (Quercus robur en Quercus petraea). Robur betekent hard (eiken)hout en petraea van de rotsen omdat deze eik met arme grond, zelfs rotsgrond, genoegen neemt.

Het Griekse woord voor eik is drus en het lijkt op het woord druÔde voor de Keltische priesters, die ook wel eikmensen genoemd werden. Eiken waren voor de Kelten Heilige bomen en werden vereerd. Bij de Hettiten, Perzen, Grieken en Romeinen was de eik symbool voor wilskracht.

Andere namen voor de eik zijn: akkerboom, eikelaar, ekkel, flokhout, pantoffelhout en aaike-of eekeboom.

In sommige plaatsnamen in het zuiden van Nederland en BelgiŽ komt het woord eik terug, b.v. in Bergeijk, Maaseik, Eekeren, Eekloo.herfstblad van Quercus robur

 

Mythologie

Bij de Germanen was de eik aan de God Donar gewijd. Hij was de God van de donder, het onweer. Het is opvallend dat de bliksem vaker eiken treft dan andere bomen. Een verklaring hiervoor zou kunnen zijn dat eiken vaak op kruispunten van ondergrondse wateraders staan. Daarnaast bevat de eik vrij veel zetmeel  (goede geleider), wortelt diep en heeft een ruwe bast.

De eik was de Heilige Boom van de Kelten. Iedere eikel was bezield door een fee en daardoor een geluksbrenger. Eens per jaar beklommen de DruÔden, gekleed in witte gewaden, hun eiken, om met hun gouden sikkels de maretakken er uit te snijden. Takken die naar beneden vielen, werden in witte doeken opgevangen en onder het volk verdeeld. Een overblijfsel van dit oude gebruik is de mistletoe die rond kerstmis de huiskamers versieren. Maretak is het symbool voor eeuwig leven, de bes voor de zon.

Voor de Grieken hoorde de eik bij Zeus, voor de Romeinen bij Jupiter, voor de Germanen bij Thor. In Griekenland stond de Eik van Dodona, gehoed door drie priesteressen die in het ruisen van de bladeren de goddelijke stem vernamen. Slavische volkeren vereerden in de eik hun god Percula .Amerikaanse eik in herfsttooi

 

De eik was voor veel volkeren een magische boom. De Griekse geschiedschrijver Tracitus schrijft dat de Germanen geen tempels kennen, alleen heilige wouden. Hij was erg onder de indruk van de machtige eikenbossen langs de Weser (rivier in Duitsland). Aan de voet van eiken spraken zij recht, brachten zij offers en begroeven zij hun doden.

 

Het Heilige Vuur dat in eikenwouden brandde, mocht niet uitgaan. Vooral tijdens het Germaanse joelfeest (25 december tot 6 januari) speelde het een belangrijke rol. Dit feest was gewijd aan de zonnegod Frey, die het licht terugbracht.

Bij de Kelten was de eik gewijd aan de dondergod Taranis.

In het oude Griekenland was de eik aan Zeus gewijd. De eerste tempel van Zeus was een eikenbos. De eik bereikte met de wortels de onderwereld, met de kruin de hemelen. De dichter Aeschylos noemt de Eik van Dodona de eerste voedselschenkster of ook eerste moeder.

Rhea, bij de Romeinen Diana, was de drievoudige godin van de eikcultus. Dryaden waren de nimfen van de eik.

Bij de Romeinen was de eik gewijd aanPan, god van bossen en velden. Eiken waren vruchtbaarheidsbrengers.

Ook bij de HebreeŽn speelde de eik een belangrijke rol. In het eikenbosje in Sichem en bij Hebron hoorde Abraham de stem van Jahweh. Soul, zijn zonen en Deborah werden onder een eik begraven.

De theorie dat de eik voor onze voorouders een speciale boom was, verbonden met het bovennatuurlijke, werd in 1998 in Engeland bevestigd. Aan de noordelijke kust van Norfolk ontdekte men namelijk onder een wandelende zandplaat de stronk van een eik die met zijn wortels naar de hemel wees en omgeven was door een ovale formatie van 54 eikenstammen. Deze unieke vondst, wellicht overblijfselen van een tempel uit de vroege bronstijd  is met de koolstofdateringsmethode geschat op een leeftijd van 4000 jaar - even oud als Stonehenge. Men vermoed dat  de ondersteboven geplaatste stronk een soort altaar vormde waarop de stoffelijke resten van overledenen konden worden geplaatst. blad van de wintereik

Soorten en hun kenmerken

Zomereik (Quercus robur):  deze boom kan een hoge ouderdom bereiken. In Europa zijn eiken van 2000 jaar aangetroffen. De stam gaat gauw over in krachtige, maar kromme takken waardoor zich de kroon onregelmatig ontwikkelt en lichtdoorlatend is. De naam zomereik wijst erop dat de boom slechts in de zomer bladeren draagt in tegenstelling tot de wintereik. De bladeren ontluiken in de eerste helft van mei. De knoppen zijn kort en stomp, de bladeren kortstelig. Het ĎSint-Janslot Ďis aan de Zomereik een algemeen verschijnsel, d.w.z. dat in de zomer nieuw schot ontstaat. Het is te herkennen aan de geelachtige tint van het blad.

De bloemen hangen in lange, hangende katjes aan het meestal overjarige schot. De 1 tot 5 bloemen tellende vrouwelijke katjes staan overeind aan een tamelijk lange steel, die uit de bladoksels van het jonge schot komt.

De vruchten zijn noten met een gladrandig dopje.wintereikels

blad van de zomereik       

Wintereik (Quercus petraea): het herfstblad van deze boom blijft gedurende de hele winter aan de takken, net als bij sommige beukensoorten.

De bladknoppen zijn slank en spits en hebben een lange steel. De bladeren zijn glanzend en leerachtig. Ze zijn vrij regelmatig van vorm.

Hij bloeit enkele dagen na de Zomereik waarbij opvalt dat de vrouwelijke bloeiwijzen en de jonge vruchten vrijwel ongesteeld zijn.

De vruchten zijn kortgesteeld en kleiner dan die van de Zomereik.

Amerikaanse Eik( Quercus rubra): deze Eik is uit Amerika geÔmporteerd . Rubra betekent rood en heeft betrekking op de rode kleur van het herfstblad. Hij kan 25 m hoog worden. De tamelijk open kroon bestaat uit stijve, rechte takken.

De bladeren zijn opvallend groot ( tot 22 cm) . Zij hebben een wigvormige bladbasis en 7 tot 10 spitse, aan het eind getande lobben. De bovenkant is dofgroen, de onderzijde blauwgroen.

De eikels hebben een tweejarige ontwikkelingscyclus. In het eerste jaar worden ze bestoven. Het worden dan kleine groene vruchtjes. Pas in het tweede jaar vindt de echte rijping plaats. De eikels worden dan groter dan die van Zomer-en Wintereik.

vruchten van de Amerikaanse eik

Zachte Eik (Quercus pubescens): het is een 25m hoge boom met een brede kroon en enigszins gebogen groeiwijze. De takken zijn dicht en fijn behaard. De bladeren zijn tot 15mm lang en behaard. De vruchten staan dicht opeen in kortgesteelde bundels. De eikels zijn eivormig, spits, meestal kleiner en slanker dan die van de Wintereik, de helft omgeven door een vruchtbeker (dopje). Hij groeit meestal in warme submediterrane loofbossen en is bij ons niet goed winterhaard.

De Hongaarse Eik (Quercus frainetto) kan tot 40 m hoog worden en heeft een brede kroon. De takken zijn eerst grijs behaard en worden snel kaal. Hij groeit vooral op zonnige, droge berghellingen in Zuid-en Zuidwest-Europa.Kurkeik -  quercus suber

De Moseik of Turkse Eik ( Quercus cerris) kan 35 m hoog worden en heeft grijsviltige, gauw kaal wordende takken. De rijping van de kleine vruchten vindt pas in het tweede jaar na bevruchting van de bloemen plaats. Ze zijn tot de helft omgeven door een vruchtbeker met draadachtige, lange schubben. De schors is grijsbruin tot zwart en diep gekloofd. Hij groeit vooral in Zuidoost-Europa en West-AziŽ in submediterrane eikenbossen. Bij ons komt hij voor als sierboom en is winterhard.

De Kurkeik ( Quercus suber) kan tot 20 m hoog worden en heeft een korte stam met een brede, losse kroon. Vaak groeit hij ook als heester. De bladeren zijn hard en leerachtig, donkergroen met stekelpuntige tanden. De onderzijde ijs grijsviltig behaard. Al vroeg vindt er vorming van een zachte, asgrijze kurkschors plaats die bij oude bomen zeer dik en grof gegroefd kan zijn. Hij groeit in het Middellandse Zeegebied, vaak in plantages. Pas na 20 jaar is de kurkschors bruikbaar om geoogst te worden. Er worden vooral kurken voor wijnflessen van gemaakt.oude kurkstam

De Steeneik (Quercus ilex) kan 20 m hoog worden. Hij heeft een korte stam en brede, ronde kroon. De bladeren zijn hard en leerachtig en glanzend donkergroen. De eikels groeien in kortgesteelde trosjes en ca. 3 cm lang, omgeven door een vruchtbeker. Hij komt voor in het Middellandse Zeegebied tot aan de zuidrand van de Alpen. Bij ons is deze boom niet winterhard, wel in Zuid-Engeland. Vroeger bedekten wouden van steeneiken grote delen van het Middellandse Zeegebied. Hij is nu teruggedrongen tot steeds kleiner wordende arealen. oude Steeneik in de Toscane

De Moeraseik ( Quercus palustris) is een 30 m hoge, snelgroeiende eik met een breed kegelvormige, tot ronde kroon. De takken zijn vaak loodrecht met veel dunne, naar beneden gerichte twijgen. De eikels rijpen pas in het tweede jaar na bevruchting van de bloemen. Hij is inheems in Noord-Amerika. In Nederland groeit hij vaak in de uiterwaarden van rivieren op vochtige grond.

Quercus turneri ĎPseudoturneri is een kleine boom of meerstammige struik die in de winter zijn bladeren vasthoudt. Deze zijn leerachtig. De onderzijde is licht behaard.Hij wordt 4 tot 6 m hoog en ook zo breed, maar groeit heel langzaam.

Oud en nieuw gebruik

In vroeger tijden waren eikels vooral belangrijk als varkensvoer. Tijdens de Middeleeuwen dreven de boeren hun varkens door de eikenbossen, zodat ze op de eikels vet konden worden. Ook de wilde zwijnen leefden van deze vruchten. Omdat het eikenbos, in tegenstelling tot het beukenbos, veel licht doorlaat, is er veel ondergroei van allerlei struiken en kruidachtige gewassen. Dit is ook belangrijk voor de humusvorming, want eikenblad verteerd heel langzaam.

Eikenhout is hard en sterk.

Turkse struikeik

In Duitsland werd in sommige streken een eikentak op de laatste oogstwagen gelegd om de bliksem af te weren. Eikentakken in huis beschermen tegen onweer. In de bossen bij Overasselt (Gld.) staat een lapjesboom die de koortseik genoemd wordt.

Tot de 17e eeuw was het hout van de eik het belangrijkste hout voor de scheepsbouw. En wordt nog steeds gebruikt als constructiehout, voor parket, voor deuren, voor de bouw van bruggen en steigers.

Als afscheiding van percelen doet het zogenaamde eikenhakhout uitstekend dienst. Eikenstaken werden vroeger gebruikt om een akker af te zetten tegen de omringende wildernis.

De bast bevat, evenals het hout van de oudere bomen, looistoffen die gebruikt worden bij de lederindustrie. In de Lobossen van Luxemburg worden 30jarige eiken geschild. Hun bast bevat waardevolle zuren die het leer hard en duurzaam maken. Hiervan worden vooral kwaliteitsschoenen gemaakt.

Het hout van de Amerikaanse eik is minder waardevol dan dat van de zomer-en wintereik.  Het rode herfstblad wordt veel gebruikt voor bloemstukken, meestal in combinatie met chrysanten. eikels van Quercus ilex

Symboliek

De eik wordt gezien als de koning van het bos. De vrijstaande eik is symbool van (mannelijke) kracht, seksualiteit, macht en een lang leven. Hij is verbonden met vuur en vruchtbaarheid. Hij is tevens zinnebeeld van gastvrijheid.

 

Sagen en sprookjes

Jeanne d ĎArc zou ter dood veroordeeld zijn, omdat zij van de Tovereik van Bourlemont kracht zou hebben gekregen om haar land naar militaire overwinning te voeren.

Ook Robin Hood is verbonden met de eik.

In holle eiken wonen elfjes, want de eik is een sprookjesboom. Zij speelt een belangrijke rol in de verhalen van Paulus de boskabouter. herfstblad van Quercus splendens

In Brummen staat een 225 jaar oude, dikke eik bij het Spookhuis. In eikenhagen  zouden duivels en heksen wonen. In de Walpurgisnacht (laatste avond van april) zouden heksen in eiken schommelen.

In de loop van de tijd veranderde de eik onder invloed van het christendom in de Mariaboom. In Meerveldhoven (Noord-Brabant) staat een kerk die gewijd is een Onze Lieve Vrouw ter Eijk. De kerk is om een (dode) eik heen gebouwd.

In Oirschot werden in 1648 op gezag van de kerk heilige eiken in Nederland gekapt. Eťn eik heeft het overleefd. Hij staat nog steeds in Den Hout, nabij Osterhout. Deze boom is rond 1250 uit een eikel ontsproten. Blikseminslag heeft de kern van de boom verbrand. Desondanks staat hij ieder jaar weer in blad. Er zou een kluizenaar in de holte van de eik gewoond hebben.

In Engeland wordt Royal Oak Apple Day gevierd op 29 mei. Met apples worden niet de eikels bedoeld, maar de galappels de we bijna altijd op eikenblad vinden. Men vermoedt dat deze feestdag terug gaat naar Keltische tijden. Iets daarvan vinden we terug in het feest op 1 mei, Beltaine, waarbij de Oak Man of Jack in the Green, gekleed in eikengebladerte en meidoornblaadjes door de straten danst en later de meikoningin opeist.Oak Man

Eikengallen

Soms zien we een soort geelrode noten op blad en takken van de eik, de zogenaamde eikengallen, ontstaan door de prik van een galwesp. In de gal bevindt zich de voedselvoorraad van de larve.

eikengallen

 

Weervoorspelling                                                

Als er veel eikels zijn, zal het een goed oogstjaar worden. Ook wijzen zij op een lange winter met veel sneeuw. Als de eiken hun loof lang behouden, is een strenge winter op komst.

 

 

 

Startpagina        Loofbomen